Aq-Suuda namoz vaqtlari qanday hisoblanadi
Aq-Suu shahrida namoz vaqtlarini aniq belgilashda asosiy mezon — Quyoshning osmondagi haqiqiy holatidir. Vaqtlar taxminiy jadval emas, balki sana, geografik koordinata va vaqt mintaqasiga tayangan astronomik hisob-kitoblar asosida aniqlanadi. Shu sababli bir kun ichidagi har bir namoz vaqti Quyoshning ufqqa nisbatan qayerda turganiga bog‘liq bo‘ladi.
Hisoblashda Aq-Suuning kenglik va uzunligi, Asia/Bishkek vaqt mintaqasi, shuningdek Quyosh tenglamasi va Quyosh og‘ishi inobatga olinadi. Bu omillar mahalliy quyosh vaqtini topishga yordam beradi. Asosiy nuqta — zuhr, ya’ni quyoshning meridiandan o‘tish lahzasi. Shundan keyin kunning boshqa namoz vaqtlari formulalar orqali chiqariladi.
Quyosh holati vaqtlarni qanday belgilaydi
Bomdod, quyosh chiqishi, peshin, asr, shom va xufton vaqtlari Quyosh balandligining o‘zgarishi bilan aniqlanadi. Quyosh ufqqa yaqinlashganda yorug‘lik atmosferada sinadi; shu sababli quyosh chiqishi va botishi ko‘rinadigan diskning haqiqiy ufqqa yetishidan biroz oldin yoki keyin sodir bo‘lgandek hisoblanadi. Amaliy hisobda 0.833° tuzatish qo‘llanadi. Bu atmosfera refraksiyasi va Quyosh diskining ko‘rinadigan hajmini hisobga oladi.
Demak, quyosh chiqishi va quyosh botishi vaqtlarini ham oddiy kuzatuv emas, balki astronomik model belgilaydi. Bu yondashuv turli kunlarda vaqtning tabiiy ravishda siljishini aniq aks ettiradi.
Bomdod va xufton: burchakli hisoblash usuli
Bomdod va xufton vaqtlarida Quyosh ufqdan pastda bo‘ladi. Ularni hisoblashda Quyoshning ufq ostidagi depressiya burchagi ishlatiladi. Turli e’tirof etilgan usullarda bu burchaklar har xil bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ayrim shaharlarda bomdod yoki xufton vaqti metodga qarab biroz farq qiladi. Bu xato emas, balki hisoblash konvensiyasidagi farqdir.
Qabul qilingan metodlar orasida MWL, ISNA, Egypt, Makkah, Karachi, Tehran, Jafari, France, Russia va Singapore kabi variantlar mavjud. Har bir metodning astronomik parametrlari alohida tanlanadi. Shu bois foydalanuvchi vaqt jadvalining qaysi metod bo‘yicha tuzilganini bilishi muhim.
Asr namozi: Hanafiy va standart yondashuv
Aq-Suu va kengroq mintaqada odatda Hanafiy fiqhiga mos hisoblash qo‘llanadi. Bu usulda asr vaqti obyekt soyasining peshindan keyingi uzunligi uning o‘z uzunligining ikki baravariga yetganda kiradi. Ya’ni asosiy koeffitsiyent 2 hisoblanadi. Bu Hanafiy metodning ajralib turuvchi belgisidir.
Standart yondashuvda esa soyaga doir koeffitsiyent 1 olinadi. Natijada asr vaqti erta kiradi. Ikkala usul ham matematik jihatdan to‘g‘ri, lekin fiqhiy asoslari farq qiladi. Aq-Suuda e’lon qilinadigan jadvalda qaysi metod ishlatilgani albatta ko‘rsatilishi kerak, chunki aynan shu tanlov asr vaqtiga sezilarli ta’sir qiladi.
Mahalliy sharoitning ahamiyati
Aq-Suu Issiqko‘l viloyatida joylashgan bo‘lib, tog‘li hududga yaqinligi sababli ufq chizig‘i ba’zi joylarda odatdagidan farq qilishi mumkin. Biroq rasmiy namoz vaqtlari hisobida topografik to‘siqlar emas, balki astronomik ufq va geodezik koordinatalar asos qilib olinadi. Bu usul jadvalni umumiy foydalanish uchun barqaror va solishtiriladigan qiladi.
Qish va yoz fasllarida kunduz uzunligi sezilarli o‘zgaradi. Shu sababli bomdod va xufton oralig‘i ba’zan juda qisqaradi yoki kengayadi. Bu tabiiy astronomik jarayon bo‘lib, hisob-kitobning qanchalik aniq tuzilganini ko‘rsatadi.
Aq-Suu shahridagi masjidlar
Qolgan ma’lumotlar bo‘yicha Aq-Suu shahridagi asosiy masjidlar haqida ishonchli va tekshirilgan manbalar mavjud bo‘lmagani uchun bu bo‘lim kiritilmadi.
Xulosa
Aq-Suuda namoz vaqtlari Quyoshning real astronomik holati, sana, koordinata va vaqt mintaqasiga tayangan holda hisoblanadi. Bunday yondashuv natijalarni takrorlanadigan va tekshiriladigan matematik hisobga aylantiradi. Shuning uchun e’lon qilingan vaqtlar tasodifiy emas, balki ilmiy asoslangan, qayta hisoblab chiqish mumkin bo‘lgan natijalardir.