Obninskda namoz vaqtlarini hisoblashning astronomik asoslari
Obninskda yashovchi musulmonlar uchun namoz vaqtlarining aniq belgilanishi kundalik ibodat tartibining muhim qismidir. Bu vaqtlar taxminiy emas, balki Quyoshning osmondagi haqiqiy holatiga tayangan holda hisoblanadi. Shuning uchun bir xil sana va bir xil manzil uchun chiqadigan natija ilmiy jihatdan takrorlanadigan hisob-kitob mahsulidir.
Hisoblashda Obninskning geografik koordinatalari, mahalliy vaqt mintaqasi, sana, Quyoshning og‘ishi va vaqt tenglamasi inobatga olinadi. Bu omillar birgalikda mahalliy quyosh sutkasini aniqlaydi. Natijada bomdod, peshin, asr, shom va xufton vaqtlari shahar joylashuviga mos ravishda chiqariladi.
Quyosh holati namoz vaqtiga qanday ta’sir qiladi
Peshin vaqti Quyosh meridiandan o‘tgan onga, ya’ni mahalliy quyosh zenitdan keyingi harakatiga bog‘lanadi. Shu sababli peshin faqat taqvimdagi umumiy vaqtga emas, balki aynan Quyoshning shu kunda va shu joyda qaysi burchakda turganiga qarab belgilanadi. Quyoshning ufqqa nisbatan balandligi pasaygan sari shom va xufton yaqinlashadi, sharqqa ko‘tarilishida esa bomdod yakunlanadi.
Shu nuqtada ufqdagi refraksiya alohida ahamiyatga ega. Quyosh chiqishi va botishi hisobida 0.833° tuzatma qo‘llanadi. Bu atmosfera sinishi va Quyosh diskning ko‘rinadigan chegarasini hisobga oladi. Demak, sunrise va sunset vaqtlari ham oddiy kuzatuv emas, balki aniq astronomik formulalar natijasidir.
Bomdod va xufton uchun burchakli hisob
Bomdod va xufton vaqtlarida Quyoshning ufqdan pastga tushish burchagi asosiy mezon bo‘ladi. Turli e’tirof etilgan usullarda bu burchaklar turlicha qabul qilinadi, shuning uchun bir shaharda ham turli metodlarga ko‘ra ozgina farq kuzatilishi mumkin. Bu xato emas, balki hisoblash an’analarining farqidir.
Ba’zi usullarda xufton uchun ma’lum minutlar Mag‘ribdan keyin qo‘llanadi, boshqalarida esa Quyosh depressiyasi burchagi ishlatiladi. Shuning uchun foydalanuvchi tanlangan metodni bilishi zarur, chunki namoz vaqti shu parametrga bevosita bog‘liq bo‘ladi.
Asr vaqtini hisoblash: Hanafiy va standart yondashuv
Asr vaqtini aniqlashda ikki asosiy yondashuv mavjud. Hanafiy mazhabida koeffitsiyent 2 qo‘llanadi, ya’ni soyaning uzunligi peshindan keyingi soyaga nisbatan ikki baravar bo‘lganda Asr kiradi. Bu usul O‘zbekistonlik ko‘plab musulmonlar orasida an’anaviy hisoblanadi va Obninskda yashovchilar uchun ham amaliy jihatdan muhimdir.
Standart yondashuvda esa koeffitsiyent 1 ishlatiladi. Bu holda Asr peshindan keyingi soyaning bir baravar bo‘lishi bilan kiradi. Ikki metod orasidagi farq astronomik emas, balki fiqhiy mezon farqidir. Shuning uchun jadvalni ko‘rayotganda qaysi mezon tanlanganiga e’tibor berish lozim.
Obninsk sharoitida amaliy ahamiyat
Obninsk Kaluga viloyatida joylashgan bo‘lib, Moskva vaqti zonasida hisoblanadi. Kenglikning nisbatan yuqoriligi sababli yil davomida tong va shom oralig‘i sezilarli o‘zgaradi. Ayniqsa qish oylarida bomdod va xufton oralig‘i qisqaroq bo‘lishi, yozda esa kechqurun vaqtlar cho‘zilishi mumkin. Shu sababli mahalliy astronomik hisobdan foydalanish eng to‘g‘ri yondashuvdir.
Namoz vaqtlarini kuzatishda doimiy takrorlanuvchi matematik model qo‘llanadi: sana, koordinata, vaqt mintaqasi, Quyoshning og‘ishi va vaqt tenglamasi birga ishlaydi. Bu usul insoniy taxminni emas, osmon mexanikasini asos qiladi.
Xulosa
Obninskda e’lon qilinadigan namoz vaqtlarining barchasi qayta hisoblanadigan, tekshiriladigan astronomik formulalarga tayanadi. Ular tasodifiy yaratilmaydi va qo‘lda taxmin qilinmaydi. Shu bois foydalanuvchi jadvaldagi vaqtlarni ishonchli hisob natijasi sifatida qabul qilishi mumkin.