Ujarda namoz vaqtlari qanday hisoblanadi
Ujar shahri aholisi uchun namoz vaqtlari aniq astronomik hisob-kitob asosida belgilanadi. Bu yondashuvda vaqtlar taxmin bilan emas, balki Quyoshning ma’lum sana va ma’lum geografik nuqtadagi real holati bilan aniqlanadi. Shuning uchun Ujarda namoz vaqtlari yerning aylanishi, kenglik va uzunlik, vaqt mintaqasi hamda Quyoshning kunlik harakati bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi.
Hisoblashning markaziy nuqtasi — mahalliy quyosh peshini, ya’ni Zuhro vaqtidir. U Quyoshning osmondagi eng baland holatiga yaqin lahzani bildiradi va keyingi barcha vaqtlar aynan shu nuqtadan olinadi. Astronomik modelda Zuhro 12 + TimeZone — Lng/15 — EqT formulasi bilan ifodalanadi. Bu formula shuni ko‘rsatadiki, vaqtlar jadvaldan ko‘chirilmaydi, balki har bir hudud uchun alohida hisoblanadi.
Quyoshning ufqdagi holati va namoz vaqtlari
Bomdod, quyosh chiqishi, peshin, asr, shom va xufton vaqtlariga Quyoshning ufqqa nisbatan balandligi ta’sir qiladi. Quyosh ufqqa yaqinlashganda atmosferadagi sinish — refraksiya — sababli uning ko‘rinadigan holati biroz o‘zgaradi. Shu bois quyosh chiqishi va botishi 0.833° standart tuzatish bilan hisoblanadi. Bu tuzatish Quyosh diskining ko‘rinadigan cheti va atmosferaning ta’sirini inobatga oladi.
Fajr va Isha vaqtlarida Quyoshning ufq ostidagi burchagi, ya’ni depressiya burchagi muhim rol o‘ynaydi. Turli tan olingan metodlarda bu burchaklar turlicha belgilanadi. Bu farq xatolik emas, balki fiqhiy va hisoblash an’analariga ko‘ra qabul qilingan me’yorlar farqidir. Ayrim metodlarda Isha uchun quyosh botgandan keyingi aniq daqiqalar qo‘llanadi, boshqalarida esa ma’lum burchak ishlatiladi.
Asr vaqtini hisoblashda hanafiy usul
Asr vaqti ayniqsa muhim masaladir, chunki u soya uzunligiga qarab belgilanadi. Ujarda hisoblashda hanafiy mazhabi asosiy mezon sifatida qo‘llanadi. Hanafiy usulda Asr vaqti obyekt soyasi uning asl uzunligiga qo‘shimcha ravishda ikki baravar bo‘lganda kiradi. Bu ko‘rsatkich hisobda “tushdan keyingi soya koeffitsiyenti 2” deb ifodalanadi.
Shu bilan birga, standart yondashuv ham mavjud bo‘lib, unda koeffitsiyent 1 ishlatiladi. Ya’ni, standart usulda Asr soya uzunligi bir baravar bo‘lganda aniqlanadi. Amaliy jihatdan bu ikki metod orasidagi farq muayyan kunlarda Asr vaqtini sezilarli siljitishi mumkin. Shuning uchun foydalanuvchi qaysi fiqhiy mezon asosida jadval tuzilganiga e’tibor berishi kerak.
Hisoblashda ishlatiladigan asosiy omillar
- geografik koordinatalar: Ujar uchun kenglik va uzunlik;
- vaqt mintaqasi: Asia/Baku;
- sana bo‘yicha Quyoshning og‘ish burchagi;
- tenglama vaqti, ya’ni EqT;
- ufqdagi refraksiya va ko‘rinadigan quyosh diski tuzatmasi;
- tanlangan fiqhiy va astronomik metod.
Bu omillar birgalikda ishlaganda namoz vaqtlari bir xil kundagi oddiy taxmin emas, balki takrorlanuvchi matematik natija sifatida hosil bo‘ladi. Shuning uchun e’lon qilingan vaqtlar har kuni Quyoshning harakatiga mos ravishda yangilanadi.
Ujardagi amaliy ahamiyat
Ujar shahrida yashovchi musulmonlar uchun bunday hisoblash usuli ayniqsa foydalidir. U vaqtlarning fasllarga qarab o‘zgarishini aniq ko‘rsatadi, shuningdek, masjidlar, ish jadvali va kundalik ibodat tartibini moslashtirishga yordam beradi. Namoz vaqtlari bir xil qolmaydi, chunki Quyoshning chiqishi, botishi va balandligi yil davomida o‘zgarib turadi.
Shu sababli, Ujarda namoz vaqtlari haqidagi jadvalni astronomik asosda o‘qish muhimdir. U yerda ko‘rsatilgan raqamlar qo‘lda kiritilgan taxmin emas, balki koordinata, sana va metodga tayangan hisob natijasidir.
Xulosa
Ujar uchun namoz vaqtlarini hisoblashda asosiy prinsip — Quyoshning real astronomik holatiga tayanishdir. Fajr va Isha burchaklar orqali, quyosh chiqishi va botishi esa ufqdagi fizik sharoitni hisobga olgan holda aniqlanadi. Asr vaqti esa hanafiy mezon bo‘yicha ikki baravar soya usuli bilan hisoblanadi. Natijada e’lon qilinadigan vaqtlar tasodifiy emas, balki qayta tekshiriladigan matematik hisob-kitob mahsulidir.