Xanti-Mansiyskda namoz vaqtlari va astronomik hisoblash xususiyatlari
Xanti-Mansiyskda namoz vaqtlarini aniq belgilash, ayniqsa keng geografik kenglik va mavsumiy kun uzunligi sezilarli o‘zgaradigan hududda, faqat taqvimiy taxmin bilan emas, balki astronomik hisob bilan amalga oshiriladi. Bu yondashuv musulmonlarga har bir namozni quyoshning haqiqiy holatiga bog‘lab ado etish imkonini beradi. Shuning uchun e’lon qilinadigan vaqtlar tasodifiy emas, balki koordinata, sana va vaqt mintaqasiga tayangan matematik natijadir.
Hisoblashning asosi — mahalliy quyosh peshini, ya’ni Zuhur vaqti. U quyoshning osmondagi eng yuqori nuqtaga yaqinlashgan lahzasiga bog‘lanadi. Amaliy formulada bu vaqt geografik uzunlik, vaqt mintaqasi va vaqt tenglamasi orqali aniqlanadi. Xanti-Mansiysk uchun hisob sun’iy jadvaldan emas, balki aynan shu joyning geofizik o‘rnidan kelib chiqadi. Natijada har bir kun uchun vaqtlar mos ravishda siljiydi.
Quyoshning ufqga nisbatan holati Bomdod, Shom va boshqa namozlar vaqtini belgilashda asosiy mezondir. Quyosh chiqishi va botishi ufq chizig‘ida ko‘rinadigan diskining haqiqiy holati asosida hisoblanadi. Bunda 0.833° tuzatmasi qo‘llanadi: u atmosfera refraksiyasi va Quyosh diskining ko‘rinadigan o‘lchamini inobatga oladi. Shu sababli sunrise va sunset vaqtlari oddiy kuzatuv emas, balki astronomik formulaga asoslangan natijadir.
Bomdod va Xufton uchun burchakli usul
Bomdod (Fajr) va Xufton (Isha) vaqtlarini aniqlashda Quyoshning ufq ostidagi burchak chuqurligi, ya’ni depressiya burchagi ishlatiladi. Turli e’tirof etilgan metodlarda bu burchaklar turlicha tanlanadi. Bu farq xatolik emas, balki fiqhiy va hisobiy konvensiya farqidir. Shuning uchun bir shaharda turli ishonchli taqvimlarda Bomdod va Xufton bir necha daqiqaga farq qilishi mumkin.
Bunday farqning sababi shundaki, yuqori kengliklarda qorong‘ulik va shafaq tabiiy ravishda uzoq davom etadi. Xanti-Mansiysk kabi shimoliy hududlarda oddiy yozgi va qishki sharoit bir xil emas. Shu bois ayrim hisoblash usullari maxsus tuzatish rejimlarini ham qo‘llaydi. Bu yerda maqsad — osmon hodisalarini iloji boricha real astronomik holatga yaqin aks ettirish.
Asr namozining xanafiy usuli
Asr namozini hisoblashda Xanti-Mansiyskdagi musulmonlar uchun xanafiy usul alohida ahamiyatga ega. Xanafiy mezonda soyaning uzunligi asosiy o‘lchov bo‘lib, obyekt soyasi peshindan keyin uning o‘z balandligining ikki baravariga yetganda Asr vaqti kiradi. Bu hisob koeffitsienti 2 bilan ifodalanadi. Mintaqada ko‘p qo‘llanadigan mazhabiy yondashuv aynan shu usulga tayanadi.
Shu bilan birga, standart hisoblashda koeffitsient 1 qo‘llanadi. Ya’ni, Asr vaqti soyaning bir baravar bo‘lishiga qarab belgilanadi. Bu farq amaliy jadvalda sezilarli siljish beradi. Foydalanuvchi qaysi metod tanlanganini bilishi muhim, chunki noto‘g‘ri tanlov namoz vaqtini erta yoki kech ko‘rsatishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, Asr vaqti ham quyoshning haqiqiy osmoniy holatidan kelib chiqib hisoblanadi. U taxminiy emas, balki peshindan keyingi soya geometriyasiga asoslangan qat’iy formuladir.
Xanti-Mansiyskdagi masjidlar
Bu bo‘lim uchun Xanti-Mansiysk shahridagi masjidlar bo‘yicha to‘liq va mutlaqo ishonchli manzillar hamda telefonlar tasdiqlangan ma’lumotlarda mavjud bo‘lmagani uchun, noto‘g‘ri ma’lumot kiritilmaydi.
Namoz vaqtlarini kuzatishda shuni yodda tutish kerakki, e’lon qilingan barcha qiymatlar sana, koordinata, vaqt mintaqasi va tanlangan hisoblash metodiga tayangan takrorlanuvchi matematik hisob natijasidir. Ular qo‘lda taxmin qilinmaydi va tasodifiy generatsiya qilinmaydi. Shu bois Xanti-Mansiyskda namozga doir eng to‘g‘ri yondashuv — astronomik asoslangan, tekshiriladigan va metod jihatdan izchil jadvaldan foydalanishdir.