Beshariqda namoz vaqtlarini astronomik hisoblash xususiyatlari
Beshariqda namoz vaqtlarini aniqlashda asosiy maqsad — mahalliy quyosh harakati bilan mos, ilmiy asoslangan va takrorlanuvchi natija olishdir. Bunda vaqtlar taxminan emas, balki geografik koordinata, vaqt mintaqasi va sana bo‘yicha hisoblanadi. Beshariq uchun bu yondashuv ayniqsa muhim, chunki bir necha daqiqa farq ham ibodat vaqtining boshlanishi va yakuniga ta’sir qiladi.
Hisob-kitobning markazida quyoshning osmondagi real holati turadi. Ya’ni vaqtlar oddiy jadvaldan ko‘chirib olinmaydi, balki Yerning aylanishi, Quyoshning og‘ishi va tenglama vaqti kabi astronomik kattaliklar asosida topiladi. Shuning uchun Beshariqda namoz vaqtlarini ko‘rishda natija aynan shu joyning koordinatalariga bog‘liq bo‘ladi.
Quyoshning holati va kunlik namoz vaqtlariga ta’siri
Peshin vaqti mahalliy quyosh zenitga yaqinlashgan, ya’ni quyosh meridian chizig‘idan o‘tgan lahzaga tayangan holda belgilanadi. Hisoblashda mahalliy quyosh tushligi formula orqali aniqlanadi: 12 + TimeZone — Lng/15 — EqT. Bu yerda vaqt mintaqasi, uzunlik va tenglama vaqti birgalikda ishlaydi. Natijada Beshariq uchun peshin va undan keyingi vaqtlar astronomik asosda ketma-ket hisoblanadi.
Bomdod va xufton esa quyosh ufqdan qancha pastda turganiga qarab belgilanadi. Quyosh ufq ostiga tushganda yorug‘lik darajasi asta-sekin kamayadi, shu bois Fajr va Isha vaqtlari quyoshning depressiya burchagi bilan topiladi. Turli ishonchli hisoblash usullarida bu burchaklar farq qilishi mumkin; bu algoritm xatosi emas, balki qabul qilingan fiqhiy va astronomik konvensiyadir.
Quyosh chiqishi va botishi ham oddiy taxmin emas. Hisobda ufq yaqinida 0.833° tuzatish qo‘llanadi. Bu atmosferadagi sinish va Quyosh diskning ko‘rinadigan o‘lchamini hisobga oladi. Shu sababli Beshariqda sunrise va sunset vaqtlari geometrik ufqdan biroz farqli, amaliy jihatdan aniqroq qiymat sifatida olinadi.
Fajr va Isha uchun burchaklar
Fajr va Isha vaqtlarida quyosh ufq ostidagi burchaklar muhim rol o‘ynaydi. Ayrim metodlarda quyosh ufqdan ma’lum darajada pastlaganda bomdod kiradi, Isha esa quyosh yanada chuqurroq tushganda boshlanadi. Bunday burchaklar turli mintaqalar uchun turlicha belgilangan bo‘lishi mumkin. Shu sababli Beshariq uchun e’lon qilingan vaqtlar tanlangan metodning qoidalariga to‘liq bog‘liq bo‘ladi.
Agar usulda Isha uchun doimiy daqiqalar qo‘llansa, bu ham noto‘g‘ri emas. Bunday holat ayrim tan olingan hisoblash maktablarida mavjud. Muhimi, foydalanuvchi qaysi metod ishlatilayotganini bilishi kerak, chunki bir xil sanada ham metod o‘zgarishi bilan natija biroz siljishi mumkin.
Asr vaqtini hisoblash: Hanafiy va standart yondashuv
Beshariq aholisi uchun Asr vaqtini hisoblashda Hanafiy mazhabi asosiy mezon sifatida qo‘llanadi. Hanafiy usulda soyaning mezoniy koeffitsiyenti 2 ga teng: ya’ni predmet soyasi peshindan keyingi soyaga nisbatan ikki baravar bo‘lganda Asr kiradi. Bu yondashuv Markaziy Osiyoda keng tarqalgan va diniy amaliyotga mos keladi.
Shu bilan birga, standart yondashuv ham mavjud. Unda soya koeffitsiyenti 1 bo‘ladi. Bu ikki hisob orasidagi farq aynan Asr vaqtida eng yaqqol seziladi. Demak, Beshariqda e’lon qilingan Asr vaqti Hanafiy qoidaga mos bo‘lsa, u standart hisobdan biroz keyinroq chiqadi. Bu farqni bilish amaliy jihatdan juda muhim.
Asrning chiqishi quyosh balandligiga emas, balki predmet soyasining uzunligiga bog‘langanligi sababli, u kun fasliga kuchli ta’sir qiladi. Yozda va qishda farq sezilarli bo‘lishi mumkin. Shu bois namoz vaqtlarini tekshirganda faqat soatga emas, metod tavsifiga ham qarash kerak.
Beshariqdagi masjidlar
Qo‘limda Beshariq shahridagi asosiy masjidlar haqida to‘liq va ishonchli manzillar hamda telefon raqamlari mavjud emas. Noto‘g‘ri ma’lumot bermaslik uchun ushbu bo‘lim keltirilmaydi.
Xulosa
Beshariqda namoz vaqtlarini hisoblash koordinata, sana, vaqt mintaqasi va quyoshning haqiqiy astronomik holatiga tayangan holda amalga oshiriladi. Shuning uchun chop etilgan vaqtlar tasodifiy emas, balki qayta tekshirilishi mumkin bo‘lgan matematik hisob natijasidir. Bu yondashuv ibodat vaqtlarini aniq va ishonchli tarzda belgilashga xizmat qiladi.