Biyskda namoz vaqtlari qanday hisoblanadi
Biyskda namoz vaqtlari oddiy jadval emas, balki aniq astronomik hisob natijasidir. Hisoblashda shahar koordinatalari, vaqt mintaqasi, sana, Quyoshning og‘ishi va vaqt tenglamasi inobatga olinadi. Shuning uchun e’lon qilingan vaqtlar taxminiy emas, balki muayyan joy va muayyan kunga mos keladigan matematik natijadir.
Bu yondashuvning asosida mahalliy quyosh peshini turadi. Ya’ni, Dhuhr va undan keyingi vaqtlar Quyoshning osmondagi real holatidan kelib chiqib aniqlanadi. Biysk uchun hisoblash formulasi shahar uzunligi va vaqt mintaqasini hisobga oladi: 12 + TimeZone — Lng/15 — EqT. Mazkur formula namoz vaqtlarini sun’iy emas, balki astronomik sikl bilan bog‘laydi.
Quyoshning holati vaqtga qanday ta’sir qiladi
Bomdod, peshin, asr, shom va xufton vaqtlarining barchasi Quyoshning ufqqa nisbatan holati bilan belgilanadi. Quyosh ufqdan ma’lum burchakka tushganda bomdod kiradi, ufqdan ko‘tarilganda quyosh chiqishi qayd etiladi, kunduz o‘rtasida esa peshin boshlanadi. Shom va xufton ham Quyosh botishi va tungi qorong‘ilik chuqurlashuvi bilan bog‘langan.
Quyosh chiqishi va botishi hisobida 0.833° standart tuzatma qo‘llanadi. Bu qiymat atmosfera refraksiyasi hamda Quyosh diskasining ko‘rinadigan chetini hisobga oladi. Demak, ufqdagi ko‘rinish faqat geometrik chiziq emas, balki atmosfera ta’siri bilan birga baholanadi. Aynan shu sababli sunrise va sunset vaqtlarida kichik, ammo muhim astronomik tuzatmalar mavjud.
Bomdod va xufton uchun burchaklar
Bomdod va xufton vaqtlarini hisoblashda Quyoshning ufq ostidagi depressiya burchagi ishlatiladi. Turli tan olingan usullarda bu burchaklar farq qilishi mumkin. Bu xato emas, balki fiqhiy va hisoblash an’analaridagi farqdir. Masalan, ba’zi metodlarda bomdod uchun bir xil burchak qabul qilinadi, xufton uchun esa burchak yoki botgandan keyin o‘tadigan daqiqalar qo‘llanishi mumkin.
Shu bois Biyskdagi namoz vaqtlarini ko‘rayotganda tanlangan metodni bilish muhim. Bitta shahar uchun ikki turli jadval orasidagi farq aynan bomdod va xufton vaqtlarida yaqqol seziladi. Bu farq quyoshning amaldagi astronomik holatiga tayanadigan hisob usullaridan kelib chiqadi.
Asr vaqti: hanafiy usul va standart usul
Asr vaqti soyaga asoslanib hisoblanadi. Hanafiy mazhabida asrni aniqlashda soyaga nisbatan koeffitsiyent 2 qo‘llanadi, ya’ni jism soyasi peshindan keyingi soyaga qo‘shilib ikki baravar bo‘lganda asr kiradi. Bu usul Markaziy Osiyo musulmonlari orasida keng tarqalgan va amaliyotda eng ko‘p qo‘llanadigan yondashuvlardan biridir.
Standart usulda esa koeffitsiyent 1 olinadi. U holda asr vaqti oldinroq kiradi. Farqning sababi astronomik emas, balki fiqhiy mezondir: hisob bir xil quyosh harakatiga tayansa-da, soyani baholash qoidasi turlicha. Biysk musulmonlari uchun jadval tanlashda aynan shu farqni tushunish muhim, chunki u kundalik ibodat tartibiga bevosita ta’sir qiladi.
Biysk sharoitida hisoblashning amaliy jihatlari
Biysk Rossiyaning Altay o‘lkasida joylashgan, geografik kengligi esa quyosh balandligi va tong-oqshom oralig‘iga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli yilning ayrim davrlarida bomdod va xufton orasidagi qorong‘ilik qisqaradi yoki uzayadi. Bunday hududlarda hisoblash tizimi maxsus tuzatish rejimlaridan foydalanishi mumkin. Bu holat ayniqsa yuqori kengliklarga yaqin mintaqalarda muhimdir.
Hisoblash jarayoni quyidagi omillarga tayangan holda ishlaydi:
- shahar koordinatalari;
- mahalliy vaqt mintaqasi;
- sana va yil fasli;
- Quyoshning og‘ishi;
- vaqt tenglamasi;
- tanlangan fiqhiy va astronomik metod.
Shu omillar birgalikda ishlagani uchun Biyskdagi e’lon qilingan vaqtlar qayta hisoblanadigan va tekshiriladigan natijadir.
Xulosa
Biyskda namoz vaqtlarini aniqlashda asosiy mezon — Quyoshning real astronomik holati. Peshindan boshlab qolgan vaqtlar koordinatalar, atmosfera tuzatmalari, depressiya burchaklari va tanlangan mazhabiy qoidalar asosida chiqariladi. Hanafiy usulda asr soyasi 2 koeffitsiyent bilan hisoblanadi, standart usulda esa 1 qo‘llanadi. Shuning uchun jadvallar orasidagi farq tasodifiy emas, balki aniq formulalarga tayangan hisob natijasidir.
Natijada chop etilgan vaqtlar qo‘lda taxmin qilingan raqamlar emas, balki qayta tiklanadigan matematik hisobdir. Bu esa Biysk musulmonlari uchun ibodat vaqtlarini ishonchli va tartibli tarzda kuzatishga yordam beradi.