Shahrisabzda namoz vaqtlarini astronomik hisoblash
Shahrisabzda namoz vaqtlarini aniq belgilash ibodat tartibining muhim qismidir. Bu hisoblar taxmin yoki qo‘lda yozilgan jadvalga emas, balki Quyoshning real osmondagi holatiga tayanadi. Shuning uchun e’lon qilinadigan vaqtlar har bir sana, har bir joylashuv va har bir hisoblash usuli uchun alohida aniqlanadi.
Hisoblashning astronomik asosi
Namoz vaqtlari Quyoshning ufqqa nisbatan balandligi va kun davomida o‘zgaradigan harakatiga qarab topiladi. Hisob-kitobda Shahrisabzning geografik koordinatalari, mahalliy vaqt mintaqasi, Quyoshning og‘ishi va vaqt tenglamasi inobatga olinadi. Bu yondashuv vaqtlarni umumiy taxmin bilan emas, balki aniq matematik model orqali olish imkonini beradi.
Hisoblashning tayanch nuqtasi mahalliy quyosh peshindir. Zuxr vaqti Quyoshning eng yuqori nuqtaga chiqish momenti bilan bog‘lanadi. Amaliy modelda bu mahalliy uzunlik va vaqt mintaqasiga mos tuzatmalar bilan aniqlanadi. Shundan keyin bomdod, asr, shom va xufton vaqtlari shu markaziy nuqtadan kelib chiqib hisoblanadi.
Quyosh chiqishi va quyosh botishi ham oddiy jadvaldan olinmaydi. Ular ufq yaqinida atmosferaning sinishi va Quyosh diskining ko‘rinadigan chegarasini hisobga olgan holda topiladi. Shu sababli 0,833° li standart tuzatma qo‘llanadi. Bu tuzatma Quyosh markazi ufqdan biroz pastda bo‘lsa ham, ko‘rinadigan chiqish va botish vaqtlarini amaliy jihatdan to‘g‘ri ifodalaydi.
Bomdod va xufton uchun burchaklar
Bomdod va xufton vaqtlarini aniqlashda Quyoshning ufq ostidagi burchagi, ya’ni depressiya burchagi ishlatiladi. Turli tan olingan hisoblash usullarida bu burchaklar bir xil emas. Shu bois bir shaharda ham turli ma’lumot manbalarida bomdod yoki xufton vaqti biroz farq qilishi mumkin. Bu xatolik emas, balki metodlar orasidagi fiqhiy va astronomik konvensiyalar farqidir.
Ba’zi usullarda xufton uchun ma’lum burchak qabul qilinadi, ayrim usullarda esa mag‘ribdan keyingi qat’iy daqiqalar ishlatiladi. Shuning uchun sahifada ko‘rsatilgan vaqtlar tanlangan metodika doirasida hisoblangan bo‘ladi. Eng muhim jihat — bir xil metoddan izchil foydalanishdir.
Asr vaqtini hisoblash: Hanafiy usul
Shahrisabz aholisi uchun amaliy jihatdan muhim nuqtalardan biri — Asr vaqtining hisoblanishidir. Hanafiy mazhabida Asr soyaning uzunligi asosida aniqlanadi va bunda koeffitsiyent 2 qo‘llanadi. Ya’ni jismining soyasi peshindagi minimal soyaga nisbatan ikki baravar bo‘lganda Asr kiradi. Bu mintaqada ko‘p tarqalgan an’anaviy yondashuvdir.
Standart usulda esa koeffitsiyent 1 ishlatiladi. Demak, standart hisobda Asr biroz oldinroq kiradi. Bu farq aynan fiqhiy hisoblash qoidasiga bog‘liq bo‘lib, astronomik algoritmning o‘zi emas, balki tanlangan huquqiy mezonning natijasidir. Shuning uchun bir manbada ko‘rinadigan Asr vaqti boshqa manbaga qaraganda farq qilishi mumkin.
Shahrisabz sharoitida aniqlik nima uchun muhim
Shahrisabzning geografik o‘rni va yillik Quyosh harakati vaqtlarning mavsumiy o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Qish va yoz oylarida bomdod ham, shom ham, xufton ham sezilarli siljiydi. Shu bois namoz vaqtlarini doimiy ravishda yangilanadigan astronomik jadval asosida tekshirish tavsiya etiladi.
Hisoblangan vaqtlar qo‘lda taxmin qilinmaydi. Ular koordinata, sana, vaqt mintaqasi va tanlangan metod bo‘yicha qayta-qayta tekshiriladigan matematik natijadir. Bu yondashuv diniy amaliyotda tartib, izchillik va ishonchlilikni ta’minlaydi.
Natijada e’lon qilinadigan namoz vaqtlarining barchasi takrorlanuvchi hisoblashdan olinadi. Ular tasodifiy yozuv emas, balki astronomik ma’lumotlarga tayangan aniq natijadir.
Shahrisabzdagi masjidlar
Ayni paytda men Shahrisabz shahridagi yirik masjidlar bo‘yicha to‘liq va ishonchli manzil hamda telefon ma’lumotlarini tasdiqlangan manba asosida keltira olmayman. Noto‘g‘ri ma’lumot bermaslik uchun bu bo‘lim kiritilmadi.