Kitobda namoz vaqtlarini astronomik usulda hisoblash
Kitob ahlining namoz vaqtlariga e’tibori kundalik ibodat intizomining muhim qismidir. Bu vaqtlar taxmin bilan emas, balki Quyoshning osmondagi aniq holati asosida hisoblanadi. Shuning uchun e’lon qilinadigan natijalar bir xil qoidaga tayanadi va har bir sana uchun qayta hisoblanadi. Hisob-kitobda Kitobning geografik koordinatalari, vaqt mintaqasi, sana, Quyoshning og‘ishi va tenglama vaqti hisobga olinadi.
Asosiy nuqta — mahalliy quyosh peshini, ya’ni Zuhr vaqti. Astronomik modelda u 12 + TimeZone — Lng/15 — EqT ifodasi orqali aniqlanadi. Bu shuni anglatadiki, namoz vaqtlari soatdagi umumiy jadvalga emas, balki aynan shu hududdagi haqiqiy quyosh sikliga bog‘lanadi. Natijada Kitob uchun hisoblangan vaqtlar shu joyning tabiiy kun tartibini aks ettiradi.
Quyoshning holati vaqtlarni qanday belgilaydi
Quyosh ufqqa nisbatan ko‘tarilib yoki pasayib borgani sari namozlar orasidagi chegaralar o‘zgaradi. Bomdoddan oldingi tong yorishishi, quyosh chiqishi, peshin, asr, quyosh botishi va shomdan keyingi qorong‘ilikning kuchayishi — bularning barchasi astronomik belgilarga tayangan holda aniqlanadi. Shu sababli bir kunda hatto bir necha daqiqa farq bo‘lsa ham, u bevosita Quyoshning real harakati bilan bog‘liq bo‘ladi.
Quyosh chiqishi va botishi hisobida ufq yonidagi ko‘rinish uchun standart 0.833° tuzatma qo‘llanadi. Bu atmosfera refraksiyasi va Quyosh diskining ko‘rinadigan holatini hisobga oladi. Demak, sunrise va sunset oddiy kuzatuvga emas, balki fizik-astronomik mezonga asoslanadi.
Bomdod va xufton: burchaklar orqali hisob
Bomdod va xufton vaqtlarida Quyoshning ufq ostiga tushgan burchagi muhim rol o‘ynaydi. Turli e’tirof etilgan usullarda bu burchaklar turlicha qabul qilinadi: ayrim metodlarda katta depressiya burchagi ishlatiladi, ayrimlarida esa xufton uchun mag‘ribdan keyingi belgilangan daqiqalar olinadi. Bu farq xato emas, balki hisoblash konvensiyasining o‘zidir.
Shu bois Kitobda e’lon qilinadigan vaqtlarni ko‘rishda metod nomiga e’tibor berish kerak. Bir xil sana uchun turli metodlar orasida oz miqdordagi farq bo‘lishi tabiiy. Muhimi, tanlangan usul izchil qo‘llanadi va butun jadval shu formulaga bo‘ysunadi.
Asr vaqti: hanafiy usulning o‘rni
Asr namozi hisobida fiqhiy farq aniq ko‘rinadi. Hanafiy mazhabida soya uzunligi asosiy ko‘rsatkich bo‘lib, mezon 2 koeffitsiyentga teng. Ya’ni obyekt soyasi peshindan keyin uning o‘z uzunligining ikki baravariga yetganda Asr vaqti kiradi. Bu Markaziy Osiyoda keng qo‘llanadigan an’anaviy usuldir.
Standart yondashuvda esa koeffitsiyent 1 bo‘ladi. Natijada Asr vaqti Hanafiy hisobga nisbatan oldinroq kiradi. Kitob aholisi uchun jadval tuzilayotganda qaysi mezon ishlatilgani albatta ko‘rsatilishi kerak, chunki aynan shu tanlov vaqtni aniqlashda amaliy farq beradi.
Qisqa amaliy izoh
- Har bir sana alohida astronomik hisob bilan qayta baholanadi.
- Hisobda Kitobning kenglik va uzunligi, vaqt mintaqasi va tenglama vaqti ishlatiladi.
- Fajr va Isha uchun Quyoshning ufq ostidagi burchagi muhim.
- Asr vaqti Hanafiy mezonida soyaga, standart mezonda esa boshqa nisbatga tayangan holda topiladi.
- Quyosh chiqishi va botishi ufqdagi refraksiya tuzatmasi bilan aniqlanadi.
Kitob shahridagi masjidlar
Kitob shahridagi asosiy masjidlar bo‘yicha men hozirda mutlaqo ishonchli va tekshirilgan manzil hamda telefon ma’lumotlariga ega emasman. Noto‘g‘ri ma’lumot bermaslik uchun bu bo‘limga taxminiy jadval kiritilmadi.
Xulosa
Kitobda namoz vaqtlarini hisoblash — bu tasodifiy raqamlar emas, balki qayta tekshiriladigan matematik-astronomik model natijasidir. Natijalar sana, koordinata, vaqt mintaqasi va tanlangan hisob usuliga bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun e’lon qilingan vaqtlar real Quyosh harakatiga mos ravishda shakllanadi va aniqlik jihatidan barqaror hisoblanadi.