Shubarquduqda namoz vaqtlari qanday hisoblanadi
Shubarquduqda namoz vaqtlarini aniqlashda asosiy mezon — Quyoshning osmondagi aniq holatidir. Bu yondashuv shunchaki taxmin yoki o‘rtacha jadvalga emas, balki sana, geografik koordinata va mahalliy vaqt zonasiga tayangan astronomik hisobga asoslanadi. Shuning uchun e’lon qilinadigan vaqtlar har bir kun uchun alohida hisoblanadi va real quyosh sikliga mos bo‘ladi.
Hisoblashda Shubarquduqning kenglik va uzunlik koordinatalari, Asia/Aqtobe vaqt zonasi hamda Quyoshning o‘sha kundagi og‘ishi va vaqt tenglamasi ishlatiladi. Zuhr vaqti — ya’ni mahalliy quyosh peshini — hisobning tayanch nuqtasi hisoblanadi. Amaliy formulada u 12 + TimeZone — Lng/15 — EqT ko‘rinishida ifodalanadi. Demak, namoz vaqtlari sun’iy belgilangan sonlar emas, balki Quyoshning haqiqiy harakatidan kelib chiqadi.
Quyosh ufqqa yaqinlashganda nima o‘zgaradi
Bomdod va shomga yaqin paytlarda Quyosh ufq atrofida bo‘ladi. Shu sababli atmosferaning sinishi, ya’ni refraksiya, hisobga olinadi. Ko‘rinadigan Quyosh diskining geometrik holati bilan amaldagi ko‘rinishi o‘rtasidagi farqni to‘g‘rilash uchun 0.833° standart tuzatmasi qo‘llanadi. Bu tuzatma quyosh chiqishi va botish vaqtlarini yanada aniqroq qiladi.
Shuning uchun sunrise va sunset vaqtlarining o‘zi ham oddiy jadval emas, balki ufq geometriyasiga bog‘langan astronomik natijadir. Bu usul ayniqsa kunduz uzunligi tez o‘zgaradigan davrlarda muhim bo‘ladi.
Bomdod va xufton: quyosh depressiyasi burchaklari
Bomdod (Fajr) va xufton (Isha) vaqtlarini hisoblashda Quyoshning ufqdan nechta daraja pastda ekani asosiy rol o‘ynaydi. Turli e’tirof etilgan usullarda bu burchaklar turlicha belgilanadi. Bu farq xato emas, balki fiqhiy va hisoblash an’analaridagi tanlovdir. Ayrim metodlarda Isha uchun ma’lum daqiqalar Mag‘ribdan keyin olinadi, ayrimlarida esa quyosh depressiyasi burchagi ishlatiladi.
Shubarquduq uchun qo‘llanadigan jadval mazkur tanlangan metodga mos ravishda hisoblanadi. Shuning uchun bir xil joyda ham turli manbalarda Fajr yoki Isha vaqtida ozgina farq bo‘lishi mumkin. Muhim nuqta shuki, bu farq metodologik bo‘lib, hisobning to‘g‘riligiga putur yetkazmaydi.
Asr namozi: Hanafiy usuli va standart usul
Asr vaqtini aniqlashda tutiladigan asosiy mezon — buyum soyasining peshindan keyingi uzunligi. Hanafiy mazhabida Asr soyasi buyumning o‘z uzunligining ikki baravari bo‘lganda kiradi. Bu mintaqamizda keng qo‘llanadigan va an’anaviy hisoblangan usuldir. Aynan shu sababli ko‘plab jadval va ilovalarda Asr uchun Hanafiy ko‘rsatkichi tanlanadi.
Standart usulda esa koeffitsiyent 1 olinadi, ya’ni soya buyum uzunligiga teng bo‘lganda Asr boshlanadi. Ikkala yondashuv ham astronomik formulaga tayanadi, ammo amaliy natija vaqt jihatidan farq qiladi. Shubarquduqda qaysi jadval ishlatilayotganini bilish juda muhim, chunki aynan shu tanlov Asr vaqtini bevosita o‘zgartiradi.
Hisoblash tizimi soyani va Quyosh balandligini peshindan keyingi o‘zgarishlar bo‘yicha kuzatadi. Shu bois Asr ham boshqa namozlar kabi aniq matematik natijadir, taxminiy vaqt emas.
Mahalliy sharoitning ahamiyati
Shubarquduq Oqtöbe viloyatida joylashgan bo‘lib, uning geografik o‘rni va vaqt zonasi hisob natijasiga bevosita ta’sir qiladi. Xuddi shu sababli boshqa shahar uchun to‘g‘ri bo‘lgan vaqt bu yerda bir necha daqiqa farq qilishi mumkin. Namoz vaqtlarini ko‘rib chiqishda aynan Shubarquduq koordinatalariga moslangan jadvaldan foydalanish kerak.
Yana bir muhim jihat — yuqori kengliklarda ayrim fasllarda Bomdod va Isha uchun odatiy sumrak formulalar murakkabroq ishlashi mumkin. Bunday holatlarda hisoblash usullari oldindan belgilangan tuzatish rejimlariga tayanadi. Bu, ayniqsa, yilning uzun kunlari yoki uzun tunlari kuzatiladigan davrlarda muhimdir.
Xulosa
Shubarquduqda e’lon qilinadigan namoz vaqtlari koordinata, sana, vaqt zonasi, vaqt tenglamasi va Quyoshning holatiga asoslangan qayta tiklanadigan matematik hisob natijasidir. Fajr va Isha uchun burchakli usullar, Asr uchun esa Hanafiy yoki standart qoidalar qo‘llanadi. Natijada taqdim etilgan vaqtlar tasodifiy emas, balki aniq astronomik modelga tayangan holda olinadi.