Beruniyda namoz vaqtlarini astronomik hisoblash xususiyatlari
Beruniy aholisi uchun namoz vaqtlarining aniqligi amaliy jihatdan juda muhim: ibodat vaqti Quyoshning haqiqiy holatiga bogʻliq bo‘lgani uchun, hisob-kitob ham shunga mos ravishda olib boriladi. Shu sababli e’lon qilinadigan vaqtlar taxminiy jadval emas, balki geodezik koordinatalar, vaqt mintaqasi va astronomik formulalar asosida olinadigan natijadir.
Beruniy shahrining joylashuvi hisobda aniq koordinatalar bilan olinadi: kenglik, uzunlik va Asia/Samarkand vaqt zonasi. Hisoblashning tayanch nuqtasi mahalliy quyosh peshini — ya’ni Zuhr vaqtidir. Bu lahza Quyosh osmon meridiani bo‘ylab eng yuqori holatga yaqinlashgan paytga to‘g‘ri keladi va keyingi namozlar aynan shu nuqtadan boshlab aniqlanadi.
Quyosh holati vaqtga qanday ta’sir qiladi
Namoz vaqtlarining asosi Quyoshning ufqqa nisbatan balandligi va harakatidir. Tong otishi, shom kirishi, peshin o‘tishi yoki kechaning chuqurlashuvi — bularning barchasi Quyoshning osmondagi burchak holati bilan belgilanadi. Hisoblashda Quyoshning og‘ishi, vaqt tenglamasi va mahalliy uzunlik farqi inobatga olinadi. Shu sababli bir xil sana uchun ham turli shaharlarning namoz vaqtlari bir-biridan farq qiladi.
Ufq yaqinida atmosferaviy refraksiya ham muhim rol o‘ynaydi. Quyosh diski ufqqa tegib turgandek ko‘ringan paytda uning ko‘rinadigan holati fizik jihatdan bir oz siljigan bo‘ladi. Shu sababli quyosh chiqishi va botishi hisobida 0.833° standart tuzatmasi ishlatiladi. Bu tuzatma amaliy kuzatuv bilan mos keladigan natijani ta’minlaydi.
Bomdod va Xuftonning hisoblanishi
Bomdod (Fajr) va Xufton (Isha) vaqtlarida Quyoshning ufq ostidagi burchagi, ya’ni depressiyasi ishlatiladi. Turli fiqhiy va astronomik metodlarda bu burchaklar farq qilishi mumkin. Demak, Bomdod va Xufton vaqti bitta oddiy son emas, balki tanlangan hisob usuliga bog‘liq bo‘lgan astronomik mezondir.
Ba’zi usullarda Xufton ma’lum burchak bilan, ba’zilarida esa Mag‘ribdan keyin belgilangan daqiqalar bilan hisoblanadi. Bu xatolik emas; bu turli tasdiqlangan metodlarning farqli hisob konvensiyasidir. Shu bois Beruniyda ko‘rsatilgan vaqtlar tanlangan usulga qat’iy bog‘liq bo‘ladi.
Asr namozida hanafiy usulining o‘rni
Asr namozini hisoblashda amaliy jihatdan eng muhim farq teshaning uzunligiga bog‘liq. Hanafiy mazhabida Asr vaqti obyekt soyasining peshindan keyingi uzunligi ikki baravar bo‘lganda kiradi. Bu usul mintaqamizdagi an’anaviy hisoblarda keng qo‘llanadi va Beruniy uchun ham asosiy mezon sifatida olinadi.
Standart yondashuvda esa soyaning mezoni bir baravar deb olinadi. Shuning uchun Hanafiy va Standard natijalari bir-biridan farq qiladi. Foydalanuvchi qaysi fiqhiy usulni tanlashidan qat’i nazar, hisob baribir matematik formulaga tayangan holda bajariladi.
Hisoblashning asosiy tarkibiy qismlari
- geografik koordinatalar: kenglik va uzunlik;
- mahalliy vaqt zonasi;
- Quyoshning og‘ishi;
- vaqt tenglamasi;
- ufq yaqinidagi refraksiya tuzatmasi;
- tanlangan fiqhiy metod.
Bu omillar birgalikda namoz vaqtlarini qayta hisoblash imkonini beradi. Natijada har bir sana uchun qiymatlar takrorlanuvchi va tekshiriladigan matematik hisobdan olinadi.
Beruniy shahrida quyoshli kunlar, mavsumiy kun uzunligi va kenglikning ta’siri ayniqsa seziladi. Shu sababli yoz va qish fasllarida Bomdod, Shom va Xufton oralig‘i sezilarli o‘zgaradi. Bu tabiiy holat bo‘lib, astronomik modelning to‘g‘ri ishlayotganini ko‘rsatadi.
Xulosa
Beruniyda namoz vaqtlarini aniqlashda eng muhim tamoyil — hisobning Quyosh harakatiga bog‘langanligi. E’lon qilinadigan vaqtlar tasodifiy emas; ular sana, koordinata, vaqt zonasi va tanlangan metod asosida qayta ishlab chiqiladigan ilmiy natijadir. Shu bois foydalanuvchi ko‘rayotgan jadval amaliy ehtiyoj uchun qulay, fiqhiy jihatdan mos va astronomik nuqtai nazardan ishonchli bo‘ladi.