Urganchda namoz vaqtlari qanday hisoblanadi
Urganchdagi namoz vaqtlarini aniq belgilashda asosiy mezon — Quyoshning osmondagi haqiqiy holatidir. Shu sababli vaqtlar taxminiy jadval emas, balki astronomik hisob-kitob asosida olinadi. Hisoblashda shahar koordinatalari, vaqt zonasi, sana, Quyoshning og‘ishi va vaqt tenglamasi hisobga olinadi. Bu yondashuv Urganch aholisi uchun namoz vaqtlarini mahalliy quyosh sikliga mos ravishda chiqarish imkonini beradi.
Urganch geografik jihatdan Xorazm viloyatida joylashgan bo‘lib, uning kenglik va uzunlik ko‘rsatkichlari namoz vaqtlariga bevosita ta’sir qiladi. Bir xil kun ichida hatto yaqin hududlar orasida ham farq paydo bo‘lishi mumkin. Shuning uchun boshqa shahar uchun chiqarilgan vaqtni Urganchga ko‘chirib qo‘yish ilmiy jihatdan to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Quyosh holati namoz vaqtlariga qanday ta’sir qiladi
Hisoblashning markazi — mahalliy quyosh peshini. Bu payt Quyosh Urganchda meridian bo‘ylab eng yuqori nuqtaga yaqinlashadi va undan keyin kunning ikkinchi qismi boshlanadi. Zohir, Asr, Mag‘rib, Xufton kabi vaqtlar aynan shu astronomik nuqtadan keyin aniqlanadi. Tongdagi vaqtlar esa Quyosh ufq ostidagi holatiga qarab hisoblanadi.
Quyosh chiqishi va botishi ufq chizig‘iga nisbatan hisoblanadi. Amaliy hisoblarda 0.833° tuzatish qo‘llanadi. Bu tuzatish atmosfera refraksiyasi hamda Quyosh diskining ko‘rinadigan o‘lchamini inobatga oladi. Natijada sunrise va sunset vaqtlarida sof geometrik model emas, balki kuzatuvga yaqinlashtirilgan astronomik model ishlatiladi.
Bomdod va Xufton uchun burchaklar
Bomdod va Xufton vaqtlarini aniqlashda Quyoshning ufq ostidagi depressiya burchagi asosiy rol o‘ynaydi. Turli e’tirof etilgan metodlarda bu burchaklar turlicha qabul qilinadi. Shu sababli bir metodda Bomdod biroz oldinroq, boshqasida esa biroz kechroq chiqishi mumkin. Bu xato emas, balki turli hisob an’analari va ilmiy me’yorlarning farqidir.
Ayrim metodlarda Xufton uchun doimiy daqiqa qo‘llanadi, ayrimlarida esa u ham burchak asosida hisoblanadi. Muhimi, qiymatlar tasodifiy emas: ular Quyoshning kunlik harakati, geografik joylashuv va tanlangan hisob qoidalaridan kelib chiqadi.
Urganch uchun Asr vaqtini hisoblashdagi xususiyat
Asr namozi hisobida hanafiy mazhabi bo‘yicha tayaniladigan usul qo‘llanadi. Bu usulda soyaning mezoni ikki baravar uzunlikka yetganda Asr vaqti kiradi. Urganch va O‘zbekistonning ko‘p hududlarida ushbu yondashuv an’anaviy hisoblanadi. Shu bilan birga, standart yondashuv ham mavjud bo‘lib, unda soyaga 1 koeffitsiyenti qo‘llanadi. Demak, ikki usul orasidagi farq astronomik emas, fiqhiy mezon farqidir.
Shu sababli Urganchda Asr vaqti ko‘pincha hanafiy hisob bo‘yicha beriladi. Bu ayniqsa amaliy ehtiyojda muhim: foydalanuvchi qaysi metod ishlatilayotganini bilishi kerak. Aks holda bir necha daqiqalik farq ham namoz vaqtini noto‘g‘ri tushunishga olib kelishi mumkin.
Hisoblashda nimalar inobatga olinadi
- shahar koordinatalari: Urganchning kenglik va uzunligi;
- mahalliy vaqt zonasi: Asia/Samarkand;
- sana bo‘yicha Quyosh og‘ishi;
- vaqt tenglamasi;
- ufq yaqinidagi refraksiya tuzatmasi;
- tanlangan fiqhiy metod: ayniqsa Asr uchun Hanafi yoki Standard.
Bu omillar birgalikda ishlaganda natija aniq va takrorlanuvchan bo‘ladi. Ya’ni bir xil sana va bir xil metod tanlansa, natija ham doim bir xil formulalar orqali olinadi.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, bu sahifadagi e’lon qilingan vaqtlar qo‘lda taxmin qilinmaydi. Ular oldindan belgilangan astronomik formulalar asosida hosil qilinadi va real osmon holatiga bog‘liq bo‘ladi. Shu bois ular tasodifiy matn emas, balki matematik hisob natijasidir.