Xazoraspda namoz vaqtlari qanday hisoblanadi
Xazorasp aholisi uchun namoz vaqtlarini aniq belgilash faqat jadval masalasi emas, balki ibodatni vaqtida ado etishning muhim shartidir. Shuning uchun hisob-kitoblar taxminiy emas, balki astronomik formulalarga asoslanadi. Har bir sana uchun Quyoshning osmondagi holati, joyning geografik koordinatalari va mahalliy vaqt mintaqasi inobatga olinadi. Xazorasp uchun bu yondashuv ayniqsa muhim, chunki namoz vaqtlari bir kunda ham bir necha daqiqa farq qilishi mumkin.
Hisoblashning markazida mahalliy quyosh peshini turadi. Zuxr vaqti Quyoshning eng yuqori nuqtaga chiqishiga bog‘lanadi va undan keyin boshqa vaqtlar chiqariladi. Amaliy hisobda bu nuqta 12 + TimeZone — Lng/15 — EqT formulasi bilan ifodalanadi. Bu yerda vaqt mintaqasi, uzunlik va vaqt tenglamasi qo‘llanadi. Demak, vaqtlar shunchaki tayyor jadvaldan olinmaydi, balki Xazoraspning aniq joylashuviga mos ravishda qayta hisoblanadi.
Quyosh ufqqa yaqinlashganda atmosfera sinishi yuz beradi. Shu sababli quyosh chiqishi va botishi uchun 0.833° lik standart tuzatish ishlatiladi. Bu tuzatish Quyosh diskining ko‘rinadigan chetini va atmosferadagi optik og‘ishni hisobga oladi. Natijada Bomdoddan oldingi tong va Shom kirish vaqtlari astronomik jihatdan aniqroq aniqlanadi.
Bomdod va Xufton hisobida Quyoshning depressiya burchagi
Bomdod va Xufton vaqtlarini aniqlashda Quyosh ufq ostiga nechog‘li tushgani, ya’ni depressiya burchagi muhim rol o‘ynaydi. Turli tan olingan metodlarda bu burchaklar bir xil emas. Shu bois bir shaharda ham turli hisob usullarida Bomdod yoki Xufton bir oz farq qilishi mumkin. Bu xato emas, balki fiqhiy va hisobiy konvensiyalarning farqidir.
Ba’zi usullarda Xufton uchun quyosh botganidan keyingi ma’lum daqiqalar olinadi, boshqalarida esa ma’lum burchak qo‘llanadi. Bomdodda ham xuddi shunday: ufqdan oldingi tong yorug‘ligi qaysi burchakda qabul qilinishiga qarab vaqt belgilanadi. Shuning uchun Xazoraspda e’lon qilinadigan vaqtlar tanlangan metodga qat’iy bog‘langan bo‘ladi.
Asr vaqti: Hanafiy usulining ustunligi
Asr namozi hisobida Xazoraspda keng qo‘llanadigan yondashuv — Hanafiy mazhabidir. Bu usulda Asr vaqti ob’ekt soyasining tushdan keyingi uzunligi ikki baravar bo‘lganda kiradi. Ya’ni soyaga tush paytidagi minimal soya ham qo‘shilib, keyin yana ikki baravar uzunlik mezon olinadi. Markaziy Osiyo musulmonlari orasida bu usul an’anaviy hisoblanadi.
Standart yondashuvda esa Asr soyasi bir baravar bo‘lganda boshlanadi. Shu sababli Hanafiy hisobida Asr ko‘pincha standart metodga nisbatan kechroq kiradi. Namoz jadvalini ko‘rishda aynan qaysi usul ishlatilganini bilish juda muhim, chunki bir necha daqiqalik farq amaliy jihatdan ahamiyatli bo‘lishi mumkin.
Xazorasp uchun to‘g‘ri natija olishda manba metodini tekshirish kerak: Hanafiy yoki Standard. Faqat shu holda jadval masjid amaliyoti va shaxsiy ibodat tartibiga mos keladi.
Hisoblashda ishlatiladigan asosiy omillar
- Xazoraspning geografik koordinatalari: kenglik va uzunlik.
- Asia/Samarkand vaqt mintaqasi.
- Berilgan sana uchun Quyoshning og‘ishi va vaqt tenglamasi.
- Ufq yaqinidagi refraksiya tuzatmasi.
- Bomdod va Xufton uchun tanlangan burchak yoki daqiqaviy mezon.
- Asr uchun Hanafiy yoki Standard qoidasi.
Shu omillar birgalikda hisoblanganda, namoz vaqtlari tasodifiy emas, balki qayta tekshiriladigan matematik natija bo‘ladi. Bu yondashuv ayniqsa katta masofalar, fasllar almashinuvi va kun uzunligi o‘zgarib turadigan davrlarda foydali.
Xazoraspdagi musulmonlar uchun e’lon qilinayotgan vaqtlar aynan shu ilmiy-astronomik model asosida tayyorlanadi. Shuning uchun bugungi raqamlar alohida ko‘rsatib berilmasa ham, ularning manbai bir xil: Quyoshning real harakati va tanlangan fiqhiy hisob qoidalari. Natija insoniy taxmin emas, balki takrorlanadigan hisob-kitob mahsulidir.