Qizilda namoz vaqtlari qanday astronomik usulda hisoblanadi?
Qizilda namoz vaqtlari aniq hisob-kitob asosida belgilanadi. Bu hisoblar taxminiy jadvalga emas, balki Quyoshning ma’lum sana va ma’lum koordinatadagi osmondagi holatiga tayangan astronomik formulalarga tayanadi. Shuning uchun e’lon qilinadigan vaqtlar real quyosh sikliga mos keladi va har bir kun uchun alohida aniqlanadi.
Hisoblashda Qizilning geografik koordinatalari, vaqt mintaqasi, Quyoshning og‘ishi va tenglama vaqti inobatga olinadi. Asosiy nuqta sifatida mahalliy quyosh peshini olinadi. Formulaviy yondashuvda Zuhro vaqti 12 + TimeZone — Lng/15 — EqT ko‘rinishida ifodalanadi. Demak, barcha boshqa namoz vaqtlarining boshlanishi aynan Quyoshning astronomik holatidan kelib chiqib aniqlanadi.
Quyosh holati namoz vaqtlariga qanday ta’sir qiladi?
Bomdod, peshin, asr, shom va xufton vaqtlarining barchasi Quyoshning ufqqa nisbatan balandligi bilan bog‘liq. Quyosh ufqqa yaqinlashganda yoki undan uzoqlashganda, osmondagi yorug‘lik sharoiti o‘zgaradi va shu o‘zgarishlar fiqhiy-mezonlar bilan birga astronomik mezonlarga aylantiriladi. Shu sababli namoz vaqtlari oddiy soat ko‘rsatkichi bilan emas, Quyoshning ko‘rinarli joylashuvi bilan belgilanadi.
Quyosh chiqishi va botishi ham maxsus geometriya asosida hisoblanadi. Bu yerda standart 0.833° tuzatma qo‘llanadi. U atmosferadagi sinish va Quyosh diskning ko‘rinadigan chegarasini hisobga oladi. Natijada sunrise va sunset vaqtlari ham oddiy kuzatuv emas, balki tuzatilgan astronomik hisob natijasidir.
Bomdod va xufton: nega burchaklar muhim?
Bomdod va xufton vaqtlari Quyoshning ufq ostidagi depressiya burchagi bilan aniqlanadi. Turli e’tirof etilgan metodlarda bu burchaklar har xil bo‘lishi mumkin. Bu farq xatolik emas, balki hisoblash konvensiyasining tafovutidir. Ba’zi metodlarda xufton uchun ham burchak, ham ma’lum daqiqa usuli ishlatiladi.
Shu bois Qizilda e’lon qilinadigan vaqtlar tanlangan metod parametrlariga bog‘liq bo‘ladi. Muhimi, barcha qiymatlar bir xil astronomik asosda, ya’ni Quyoshning haqiqiy pozitsiyasidan kelib chiqib hisoblanadi.
Asr namozi hisobida hanafiy usulining o‘rni
Asr vaqti soyalar uzunligi orqali topiladi. Bu yerda ikki asosiy yondashuv bor. Standart usulda soyaga 1 nisbat qo‘llanadi. Hanafiy mazhabida esa soyaga 2 koeffitsiyenti olinadi, ya’ni jism soyasi peshindan keyingi soyadan ikki baravar uzun bo‘lganda Asr kiradi. Qizildagi musulmonlar uchun amaliy hisoblarda hanafiy usuli keng qo‘llanadi va shu hududda an’anaviy hisoblanadi.
Shu bilan birga, standart usul ham xalqaro amaliyotda mavjud. U ko‘proq boshqa mintaqalarda qo‘llanadi. Farqning sababi fiqhiy mezon bilan bog‘liq bo‘lib, astronomik hisobning o‘zi bir xil qoladi: farq faqat soyani qaysi nisbatda talqin qilishda namoyon bo‘ladi.
Qizilda vaqt hisobida nimaga e’tibor beriladi?
- geografik kenglik va uzunlik;
- mahalliy vaqt mintaqasi;
- Quyoshning og‘ishi va tenglama vaqti;
- ufq chizig‘iga yaqin paytlarda 0.833° tuzatma;
- tanlangan fiqhiy metod, ayniqsa Asr uchun hanafiy yoki standart qoida.
Ayrim yuqori kengliklardagi hududlarda Fajr va Isha uchun alohida kechasi bo‘linish usullari qo‘llanishi mumkin. Bunday holatlarda NightMiddle, OneSeventh yoki AngleBased kabi rejimlar ishlatiladi. Bu ham hisobning ixtiyoriy emas, balki oldindan belgilangan matematik qoidalar asosida yuritilishini ko‘rsatadi.
Umuman olganda, Qizilda namoz vaqtlari koordinata, sana, vaqt mintaqasi va tanlangan metod parametrlariga tayanib hisoblanadi. Shuning uchun e’lon qilingan natijalar tasodifiy emas, balki takrorlanadigan va tekshiriladigan astronomik hisob-kitob mahsulidir.