Shaartuzda namoz vaqtlarining astronomik hisoblanishi
Shaartuz ahli uchun namoz vaqtlarini aniq bilish amaliy ehtiyoj bo‘libgina qolmay, ibodatni o‘z vaqtida ado etishning asosiy shartlaridan biridir. Shuning uchun vaqtlar taxminiy jadval bilan emas, balki Quyoshning haqiqiy osmondagi holatiga tayangan astronomik hisob orqali aniqlanadi. Bunday yondashuv Shaartuz kabi ma’lum geografik koordinatalarga ega hududda kunning har bir daqiqasini aniqroq baholash imkonini beradi.
Hisoblashda bir necha omil inobatga olinadi: manzilning kenglik va uzunligi, mahalliy vaqt zonasi, Quyoshning og‘ishi va vaqt tenglamasi. Shaartuz uchun hisoblar shu nuqtaning koordinatalariga moslashtiriladi, shu sababli natija boshqa shahar bilan bir xil bo‘lishi mumkin emas. Asosiy tayanch nuqta — mahalliy quyosh peshini, ya’ni Zuhr vaqti. Bu vaqt Quyoshning meridiandan o‘tishiga bog‘liq bo‘lib, undan keyin kunning boshqa namoz vaqtlarining chegaralari hisoblanadi.
Zuhr vaqti formulaviy ravishda mahalliy peshin sifatida olinadi va undan keyingi bosqichlar shu nuqtaga nisbatan quriladi. Bu usul namoz vaqtlarini oddiy taqvimiy jadvalga emas, Quyosh harakatining real astronomik modeliga bog‘laydi. Natijada e’lon qilingan vaqtlar sun’iy ravishda tanlanmaydi, balki qayta hisoblash mumkin bo‘lgan matematik natija bo‘ladi.
Quyoshning ufqdagi holati va tong-shom vaqtlarining hisoblanishi
Bomdod va xufton vaqtlarida Quyosh ufqdan ma’lum burchak ostida pastga tushgan bo‘ladi. Shu sababli Fajr va Isha hisobida Quyosh depressiyasi burchaklari ishlatiladi. Turli e’tirof etilgan usullarda bu burchaklar farqlanishi mumkin: bu xatolik emas, balki fiqhiy va hisoblash an’analaridagi farqdir. Ayrim metodlarda Isha uchun qat’iy daqiqa soni ham ishlatiladi, biroq bu ham belgilangan usulning bir qismi hisoblanadi.
Ufq yaqinida Quyosh nuri atmosfera orqali sinadi va bu holat ko‘rinadigan chiqish hamda botish vaqtiga ta’sir qiladi. Shu sababli Quyosh chiqishi va botishi hisobida 0.833° tuzatish qo‘llanadi. Bu tuzatish atmosfera refraksiyasi va Quyosh diskining ko‘rinadigan o‘lchamini inobatga oladi. Demak, quyosh chiqishi va quyosh botishi ham oddiy kuzatuv emas, balki aniq astronomik formula natijasidir.
Asr vaqtini hisoblashda hanafiy yondashuv
Shaartuz va atrofidagi musulmonlar orasida Asr vaqtini hisoblashda hanafiy mazhabidagi usul keng tanilgan. Bu usulda obyekt soyasining uzunligi peshindan keyin uning haqiqiy balandligiga nisbatan ikki baravar bo‘lganda Asr kiradi. Shu bois bu usul «tushaning soyasi 2 koeffitsiyenti» bilan ifodalanadi va mintaqada an’anaviy hisoblanadi.
Standart hisoblash usulida esa soyaga oid koeffitsiyent 1 olinadi. Ya’ni, Asr vaqti ko‘proq erta kiradi. Amaliy jihatdan bu ikki yondashuv orasidagi farq sezilarli bo‘lishi mumkin, shuning uchun e’lon qilinadigan jadval qaysi fiqhiy mezonga asoslanganini bilish muhimdir. Shaartuz uchun asosiy ko‘rsatma sifatida hanafiy usul qo‘llanishi mazkur hudud aholisining amaliy odatiga mos keladi.
Hisoblashning ishonchliligi
Namoz vaqtlarini aniqlashda sana, koordinata, vaqt zonasi va tanlangan metod birgalikda ishlaydi. Shu sababli bir kunning natijasi keyingi kunga avtomatik ko‘chirilmaydi; har bir kun alohida hisoblanadi. Bunday yondashuv ayniqsa mavsumiy o‘zgarishlar kuchli bo‘lgan davrlarda muhimdir, chunki tong va shom oralig‘i yil davomida sezilarli o‘zgaradi.
Shu tarzda Shaartuzda e’lon qilinadigan vaqtlar tasodifiy emas. Ular takror tekshirish mumkin bo‘lgan astronomik formulalar, fiqhiy mezonlar va mahalliy koordinatalar asosida shakllanadi. Bu esa musulmonlarga ibodatni aniqlik bilan ado etish, shubhani kamaytirish va vaqtga rioya qilishda ishonchli tayanch beradi.